Η Ελλάδα βρίσκεται μπροστά σε μια από τις μεγαλύτερες προκλήσεις των επόμενων δεκαετιών. Την ώρα που η κλιματική αλλαγή μειώνει σταδιακά τα διαθέσιμα υδάτινα αποθέματα, ένα μεγάλο μέρος του πολύτιμου πόσιμου νερού χάνεται πριν καν φτάσει στη βρύση των καταναλωτών.
Η εικόνα που περιέγραψε πρόσφατα ο υπουργός Περιβάλλοντος και Ενέργειας, Σταύρος Παπασταύρου, είναι αποκαλυπτική: από κάθε 100 σταγόνες νερού που εισέρχονται στα ελληνικά δίκτυα ύδρευσης, περίπου οι 70 χάνονται εξαιτίας διαρροών, παλαιών αγωγών και αναποτελεσματικής διαχείρισης. «Από τις 100 σταγόνες κρατάμε μόνο τις 30», ανέφερε χαρακτηριστικά, αντιπαραβάλλοντας την ελληνική πραγματικότητα με χώρες όπως το Ισραήλ και η Σιγκαπούρη, όπου η ίδια ποσότητα νερού επαναχρησιμοποιείται δύο και τρεις φορές.
Το πρόβλημα δεν είναι καινούργιο. Τα περισσότερα δίκτυα ύδρευσης της χώρας κατασκευάστηκαν πριν από δεκαετίες και σε πολλές περιπτώσεις λειτουργούν χωρίς ολοκληρωμένα συστήματα τηλεμετρίας ή ψηφιακής παρακολούθησης των διαρροών. Οι βλάβες συχνά εντοπίζονται μόνο όταν το νερό εμφανιστεί στην επιφάνεια ή όταν μειωθεί αισθητά η πίεση στο δίκτυο, με αποτέλεσμα χιλιάδες κυβικά μέτρα να χάνονται καθημερινά.
Το πρόβλημα γίνεται ακόμη πιο έντονο τους θερινούς μήνες, όταν η ζήτηση αυξάνεται σημαντικά λόγω του τουρισμού και των υψηλών θερμοκρασιών, ενώ τα διαθέσιμα αποθέματα μειώνονται. Σε αρκετές περιοχές της χώρας, ιδιαίτερα σε νησιά και αγροτικές περιοχές, η λειψυδρία έχει ήδη μετατραπεί από μελλοντικό κίνδυνο σε καθημερινή πραγματικότητα.
Οι 735 φορείς που δυσκολεύουν τη διαχείριση
Στην καρδιά του προβλήματος βρίσκεται, σύμφωνα με το Υπουργείο Περιβάλλοντος και Ενέργειας, ο έντονος κατακερματισμός της διαχείρισης του νερού.
Σήμερα στη χώρα λειτουργούν συνολικά 735 διαφορετικοί οργανισμοί που εμπλέκονται στη διαχείριση των υδάτων. Δημοτικές Επιχειρήσεις Ύδρευσης και Αποχέτευσης (ΔΕΥΑ), δημοτικές υπηρεσίες, σύνδεσμοι ύδρευσης και άλλοι τοπικοί φορείς λειτουργούν με διαφορετικές δυνατότητες, προσωπικό, οικονομικά μεγέθη και τεχνικές υποδομές.
Το αποτέλεσμα είναι ότι πολλές μικρές επιχειρήσεις αδυνατούν να χρηματοδοτήσουν την αντικατάσταση παλαιών δικτύων ή να επενδύσουν σε σύγχρονα συστήματα ελέγχου διαρροών, ενώ σε αρκετές περιπτώσεις αντιμετωπίζουν ακόμη και δυσκολίες στην καθημερινή λειτουργία τους. Η πολυδιάσπαση αυτή δυσχεραίνει επίσης τον εθνικό σχεδιασμό. Κάθε περιοχή αντιμετωπίζει διαφορετικά τις ανάγκες ύδρευσης, αποχέτευσης και επεξεργασίας λυμάτων, χωρίς να υπάρχει πάντοτε ένας ενιαίος τρόπος παρακολούθησης των απωλειών ή αξιολόγησης των επενδύσεων.
Τι αλλάζει με το νέο νομοσχέδιο
Η βασική φιλοσοφία του νέου νομοσχεδίου δεν είναι η ιδιωτικοποίηση του νερού, σύμφωνα με την κυβέρνηση αποκλείει, που επαναλαμβάνει με κάθε ευκαιρία πως το νερό παραμένει δημόσιο αγαθό αλλά η αναδιοργάνωση των φορέων που το διαχειρίζονται.
Σε πρώτη φάση, μεγαλύτερο ρόλο αναμένεται να αναλάβουν η ΕΥΔΑΠ και η ΕΥΑΘ στις περιοχές της Αττικής, της Θεσσαλονίκης και της Χαλκιδικής, ενώ σε επόμενο στάδιο θα εξεταστεί η επέκταση του νέου μοντέλου και στην υπόλοιπη χώρα.
Παράλληλα, το νέο πλαίσιο συνδέεται με την πρώτη Εθνική Στρατηγική για τα Ύδατα, η οποία βρίσκεται ήδη σε δημόσια διαβούλευση και επιχειρεί να αντιμετωπίσει συνολικά το ζήτημα της λειψυδρίας, της προστασίας των υδάτινων πόρων, της ανθεκτικότητας απέναντι στην κλιματική αλλαγή και της ορθολογικής χρήσης του νερού.
Η φιλοσοφία της στρατηγικής είναι ότι η διαχείριση του νερού δεν αφορά μόνο την ύδρευση. Περιλαμβάνει την άρδευση, την επεξεργασία λυμάτων, την επαναχρησιμοποίηση νερού, την προστασία των υπόγειων υδροφορέων και τον καλύτερο συντονισμό όλων των εμπλεκόμενων φορέων.
Έτσι, η αντικατάσταση των πεπαλαιωμένων δικτύων δεν αντιμετωπίζεται ως ένα μεμονωμένο τεχνικό έργο, αλλά ως μέρος ενός συνολικού σχεδίου προσαρμογής της χώρας στις νέες συνθήκες που δημιουργεί η κλιματική κρίση.
Οι πρώτες παρεμβάσεις: 61 έργα και νέες χρηματοδοτήσεις
Παράλληλα με τη θεσμική μεταρρύθμιση, το Υπουργείο Περιβάλλοντος και Ενέργειας επιχειρεί να επιταχύνει και τις επενδύσεις στις υποδομές, καθώς η αντικατάσταση των γερασμένων δικτύων θεωρείται απαραίτητη προϋπόθεση για να μειωθούν οι απώλειες.
Μέχρι σήμερα έχουν εγκριθεί χρηματοδοτήσεις άνω των 66 εκατ. ευρώ για 61 έργα σε 31 δήμους της χώρας, μέσω του προγράμματος «Παρεμβάσεις παροχής πόσιμου νερού και διαχείρισης υδάτων». Μόλις πριν από λίγες ημέρες εγκρίθηκε και δεύτερος κύκλος παρεμβάσεων στην Πελοπόννησο, ύψους σχεδόν 14 εκατ. ευρώ, που αφορά έξι έργα σε πέντε δήμους και ΔΕΥΑ.
Οι παρεμβάσεις περιλαμβάνουν αντικατάσταση παλαιών αγωγών, εκσυγχρονισμό των δικτύων ύδρευσης, νέα έργα υδροδότησης, ενίσχυση των συστημάτων παρακολούθησης και συμπληρωματικές υποδομές για την αντιμετώπιση της λειψυδρίας.
Το ΥΠΕΝ έχει ήδη προαναγγείλει ότι θα ακολουθήσει και τρίτος κύκλος χρηματοδοτήσεων, καθώς οι ανάγκες των δήμων παραμένουν μεγάλες και τα αιτήματα για έργα αυξάνονται χρόνο με τον χρόνο.
Ωστόσο, ακόμη και αυτά τα ποσά αποτελούν μόνο την αρχή. Σύμφωνα με εκτιμήσεις της αγοράς ύδρευσης, η πλήρης ανανέωση των δικτύων της χώρας θα απαιτήσει επενδύσεις αρκετών δισεκατομμυρίων ευρώ και πολυετή σχεδιασμό, καθώς σε πολλές περιοχές οι αγωγοί έχουν ηλικία άνω των 40 ή ακόμη και 50 ετών.
Οι ειδικοί επισημαίνουν ότι η αναδιοργάνωση της διοίκησης, όσο σημαντική κι αν είναι, από μόνη της δεν αρκεί για να περιοριστούν οι απώλειες.
Το μεγαλύτερο στοίχημα βρίσκεται στον ψηφιακό μετασχηματισμό των δικτύων ύδρευσης. Σήμερα πολλές ΔΕΥΑ εξακολουθούν να βασίζονται σε χειροκίνητες καταγραφές ή σε περιορισμένη παρακολούθηση των αγωγών, γεγονός που καθυστερεί τον εντοπισμό βλαβών.
Αντίθετα, τα λεγόμενα «έξυπνα δίκτυα» χρησιμοποιούν αισθητήρες πίεσης, τηλεμετρία, γεωγραφικά συστήματα πληροφοριών (GIS), έξυπνους υδρομετρητές και λογισμικό που μπορεί να εντοπίζει ακόμη και μικρές διαρροές σε πραγματικό χρόνο. Με αυτόν τον τρόπο οι διαρροές εντοπίζονται πριν εξελιχθούν σε σοβαρές βλάβες, μειώνοντας τόσο τις απώλειες νερού όσο και το κόστος επισκευών.
Παράλληλα, ιδιαίτερη σημασία αποκτά η επαναχρησιμοποίηση επεξεργασμένων λυμάτων, κυρίως για αρδευτικές χρήσεις, ώστε να μειώνεται η πίεση στα αποθέματα πόσιμου νερού.
Το παράδειγμα του Ισραήλ και της Σιγκαπούρης
Δεν είναι τυχαίο ότι ο υπουργός Περιβάλλοντος επικαλέστηκε δύο χώρες που θεωρούνται διεθνή πρότυπα στη διαχείριση των υδάτων.
Το Ισραήλ, μια χώρα με ιδιαίτερα περιορισμένους φυσικούς υδάτινους πόρους, έχει επενδύσει επί δεκαετίες σε τεχνολογίες αφαλάτωσης, έξυπνα δίκτυα και επαναχρησιμοποίηση λυμάτων. Σήμερα επαναχρησιμοποιεί περίπου το 90% των επεξεργασμένων αστικών λυμάτων για γεωργικές χρήσεις, ποσοστό που αποτελεί το υψηλότερο στον κόσμο.
Αντίστοιχα, η Σιγκαπούρη έχει αναπτύξει το πρόγραμμα NEWater, μέσω του οποίου το νερό καθαρίζεται σε πολύ υψηλό επίπεδο και επαναχρησιμοποιείται για βιομηχανικές εφαρμογές αλλά και για την ενίσχυση των ταμιευτήρων της χώρας. Παράλληλα, εφαρμόζει ένα ολοκληρωμένο σύστημα παρακολούθησης των δικτύων, περιορίζοντας δραστικά τις απώλειες.
Η σύγκριση με την Ελλάδα δεν γίνεται επειδή οι ίδιες λύσεις μπορούν να μεταφερθούν αυτούσιες. Αναδεικνύει όμως τη σημασία του μακροπρόθεσμου σχεδιασμού και της τεχνολογίας σε μια εποχή όπου το νερό εξελίσσεται σε έναν από τους πιο πολύτιμους φυσικούς πόρους.
