Συγκεκριμένα ποσοτικά και ποιοτικά κριτήρια ενεργοποίησης προβλέπει η πρόταση θέσπισης Ευρωπαϊκού Μηχανισμού Έκτακτης Ανάγκης για το μεταναστευτικό, την οποία παρουσίασε ο υπουργός Μετανάστευσης και Ασύλου, Θάνος Πλεύρης, στο Συμβούλιο υπουργών Εσωτερικών της ΕΕ τις προηγούμενες ημέρες. Η πρόταση προβλέπει, σε περίοδο κρίσης, αρχική διάρκεια εφαρμογής του Μηχανισμού έως 30 ημέρες και δέσμη έκτακτων επιχειρησιακών μέτρων, μεταξύ των οποίων η ενίσχυση της φύλαξης των συνόρων, η προσωρινή αναστολή των διαδικασιών ασύλου για όσους εισέρχονται παράνομα στη χώρα και η επιτάχυνση των επιστροφών.
Σύμφωνα με το υπουργείο Μετανάστευσης και Ασύλου, βασικός στόχος της πρότασης είναι να δημιουργηθεί ένας μηχανισμός άμεσης αντίδρασης σε περιπτώσεις απότομης και μαζικής αύξησης των μεταναστευτικών ροών, όταν οι υφιστάμενες δυνατότητες διαχείρισης στα σύνορα και στις δομές υποδοχής δεν επαρκούν και συντρέχουν ενδείξεις οργανωμένης εργαλειοποίησης της μετανάστευσης.
Τα ποσοτικά κριτήρια ενεργοποίησης
Η ενεργοποίηση του προτεινόμενου «Ειδικού Καθεστώτος Παρέκκλισης», ενός έκτακτου νομικού πλαισίου, θα προϋποθέτει τη σωρευτική συνδρομή αντικειμενικών ποσοτικών και ποιοτικών κριτηρίων, όπως αναφέρουν πηγές του υπουργείου Μετανάστευσης και Ασύλου.
Ως προς τα ποσοτικά κριτήρια, σύμφωνα με τις ίδιες πηγές, προβλέπεται, πρώτον, η ραγδαία μεταβολή και η μαζικότητα των αφίξεων. Συγκεκριμένα, θα εξετάζεται ο υπερδιπλασιασμός των εβδομαδιαίων ή δεκαπενθήμερων αφίξεων σε συγκεκριμένη συνοριακή ζώνη, σε σύγκριση με τον μέσο όρο των προηγούμενων τριών μηνών.
Παράλληλα, θα λαμβάνεται υπόψη η άφιξη μεγάλου αριθμού μεταναστών, με συνεχείς διελεύσεις υψηλής έντασης ή μαζικές απόπειρες παραβίασης των συνόρων.
Δεύτερο ποσοτικό κριτήριο, αναφέρουν οι πληροφορίες, αποτελεί ο υπερκορεσμός των υποδομών, δηλαδή η εξάντληση του 100% της τοπικής επιχειρησιακής χωρητικότητας των δομών υποδοχής, ταυτοποίησης και φιλοξενίας μέσα σε διάστημα 48 έως 72 ωρών, μια κατάσταση που δημιουργεί άμεσο υγειονομικό κίνδυνο ή κίνδυνο για τη δημόσια τάξη.
Τα ποιοτικά κριτήρια και η εργαλειοποίηση των μεταναστευτικών ροών
Στα ποιοτικά κριτήρια περιλαμβάνεται, εξηγούν οι πηγές του υπουργείου, η ύπαρξη διασταυρωμένων και αδιάσειστων στοιχείων που να τεκμηριώνουν τη συντονισμένη μεταφορά, καθοδήγηση ή εργαλειοποίηση των μεταναστευτικών ροών από τρίτη χώρα. Στην ίδια κατηγορία εντάσσεται η ανοχή ή η συνέργεια κρατικών παραγόντων με οργανωμένα εγκληματικά δίκτυα διακίνησης μεταναστών.
Ιδιαίτερη σημασία αποδίδεται στις περιπτώσεις κατά τις οποίες οι μεταναστευτικές ροές δεν συνδέονται με ανθρωπιστική κρίση, όπως μια πολεμική σύρραξη ή μια φυσική καταστροφή, αλλά αποτελούν, σύμφωνα με την προτεινόμενη προσέγγιση, προϊόν τεχνητής καθοδήγησης.
Ως πρόσθετο ποιοτικό κριτήριο προβλέπεται η ταυτόχρονη και μαζική απόπειρα παραβίασης των συνόρων σε συγκεκριμένα σημεία διέλευσης, γνωστά ως «hotspots», όταν ο όγκος και η ένταση των περιστατικών καθιστούν αντικειμενικά αδύνατη την εφαρμογή των συνήθων ατομικών διοικητικών διαδικασιών υποδοχής και καταγραφής.
Κοινοποίηση στην ΕΕ και διάρκεια εφαρμογής
Σύμφωνα με την πρόταση, η ενεργοποίηση του μηχανισμού θα συνοδεύεται από επίσημη κοινοποίηση και ενημέρωση του Συμβουλίου υπουργών της ΕΕ και της Ευρωπαϊκής Επιτροπής.
Η αρχική μέγιστη διάρκεια εφαρμογής των έκτακτων μέτρων προτείνεται να οριστεί σε 30 ημέρες, με δυνατότητα παράτασης έπειτα από σχετική αξιολόγηση και έγκριση.
Ενίσχυση της φύλαξης των συνόρων και ενεργοποίηση της Frontex
Μετά την πιστοποίηση της συνδρομής των προβλεπόμενων συνθηκών και την ενεργοποίηση του μηχανισμού, προβλέπεται η εφαρμογή δέσμης άμεσων επιχειρησιακών μέτρων.
Σε αυτά περιλαμβάνεται η εντατικοποίηση της φύλαξης των συνόρων, με επιχειρησιακή δυνατότητα ενεργού αποτροπής, σε πλήρη συμφωνία με το διεθνές δίκαιο.
Παράλληλα, η πρόταση προβλέπει την άμεση και αυτόματη ενεργοποίηση και ανάπτυξη των Ομάδων Ταχείας Επέμβασης στα Σύνορα (RABITs) του Ευρωπαϊκού Οργανισμού Συνοριοφυλακής και Ακτοφυλακής (Frontex), για τη φυσική επιτήρηση και φύλαξη των συνόρων, καθώς και την αποτροπή παράνομων διελεύσεων.
Προσωρινή αναστολή διαδικασιών ασύλου και άμεσες επιστροφές
Κεντρικό στοιχείο της πρότασης αποτελεί η πλήρης αναστολή της παραλαβής και εξέτασης αιτήσεων διεθνούς προστασίας για τα άτομα που εισέρχονται παράνομα στη χώρα κατά τη διάρκεια της περιόδου κρίσης.
Παράλληλα, προβλέπεται η άμεση απομάκρυνση και επιστροφή των εισερχομένων προς τη χώρα προέλευσης ή διέλευσης. Τα άτομα αυτά θα οδηγούνται άμεσα σε κλειστές δομές προσωρινής κράτησης και ταυτοποίησης, χωριστά από το τακτικό σύστημα υποδοχής.
Η πρόταση περιλαμβάνει, επίσης, την εφαρμογή επιταχυνόμενων διαδικασιών άμεσης επιστροφής, με απλοποιημένους διοικητικούς κανόνες, ώστε να περιοριστούν οι καθυστερήσεις που συνδέονται με την έκδοση των απαραίτητων ταξιδιωτικών εγγράφων.
Ειδικότερα, προβλέπεται η δυνατότητα έκδοσης ταξιδιωτικών εγγράφων απευθείας από τη χώρα πρώτης εισόδου, μέσω εγγράφων τύπου «EU Laissez-Passer» ή εγγράφων έκτακτης ανάγκης για ταξίδια (Emergency Travel Documents). Στόχος είναι τα έγγραφα αυτά να γίνονται υποχρεωτικά αποδεκτά από τη χώρα προέλευσης ή επιστροφής, προκειμένου να περιοριστούν τα γραφειοκρατικά εμπόδια που καθυστερούν την ολοκλήρωση των επιστροφών.
Πολιτική και οικονομική πίεση προς τρίτες χώρες
Στα προτεινόμενα μέτρα περιλαμβάνεται, τέλος, η άσκηση συντονισμένης ευρωπαϊκής πολιτικής και οικονομικής πίεσης προς τις χώρες που εργαλειοποιούν τη μετανάστευση, καθώς και προς τις χώρες προέλευσης των μεταναστών.
Στόχος είναι να διασφαλιστεί η συνεργασία των χωρών αυτών και να δοθεί απόλυτη προτεραιότητα στην αποδοχή της επιστροφής των υπηκόων τους.
Η πρόταση του υπουργού Μετανάστευσης και Ασύλου εντάσσεται στη συζήτηση σε ευρωπαϊκό επίπεδο για την αντιμετώπιση έκτακτων μεταναστευτικών κρίσεων και περιπτώσεων εργαλειοποίησης των μεταναστευτικών ροών, που πυροδοτήθηκε από την κατάσταση στη Θέουτα της Ισπανίας. Εφόσον προχωρήσει, η εφαρμογή του προτεινόμενου μηχανισμού αναμένεται να εξεταστεί στο πλαίσιο των ευρωπαϊκών διαδικασιών και των υποχρεώσεων που απορρέουν από το διεθνές και ευρωπαϊκό δίκαιο.
