Τα μοιραία λάθη που οδήγησαν στο ατύχημα – Η εκκένωση της πόλης Πριπιάτ και οι αρχικές προσπάθειες περιορισμού των συνεπειών της καταστροφής- Ραδιενέργεια, θάνατοι και ζώνη αποκλεισμού
Η Ουκρανία τιμά σήμερα την 40η επέτειο της πυρηνικής καταστροφής στο Τσερνόμπιλ και εκδηλώσεις μνήμης αναμένεται να πραγματοποιηθούν στον χώρο όπου βρίσκεται αυτός ο πρώην πυρηνικός σταθμός της εποχής της Σοβιετικής Ένωσης στη βόρεια Ουκρανία. Ο πρόεδρος Βολοντίμιρ Ζελένσκι θα παρευρεθεί σε τελετή που θα πραγματοποιηθεί στο σταθμό. Λόγω της συνεχιζόμενης από το 2022 εισβολής της Ρωσίας και της εγγύτητας του Τσερνόμπιλ στη Λευκορωσία, στενή σύμμαχο της Μόσχας, έχουν ληφθεί αυστηρά μέτρα ασφαλείας.
Ειδικοί υπολογίζουν σε δεκάδες χιλιάδες τους θανάτους που σχετίζονται με την καταστροφή. Περισσότεροι από 100.000 άνθρωποι απομακρύνθηκαν από τη ζώνη αποκλεισμού 30 χιλιομέτρων που δημιουργήθηκε γύρω από τον πυρηνικό σταθμό, που βρίσκεται πλέον εκτός λειτουργίας.
Πού οφείλεται η έκρηξη στον αντιδραστήρα Νο 4;
Συμπληρώνονται σήμερα σαράντα χρόνια από το ατύχημα στον πυρηνικό σταθμό ηλεκτροπαραγωγής στο Τσερνόμπιλ της Ουκρανίας. Ο σταθμός αυτός βρισκόταν στον οικισμό του Πριπιάτ, 16 χιλιόμετρα ΒΔ της πόλης Τσερνόμπιλ και 104 χιλιόμετρα βόρεια του Κιέβου. Περιλάμβανε 4 αντιδραστήρες συνολικής ισχύος 4.000 μεγαβάτ ( ο καθένας είχε ισχύ 1.000 μεγαβάτ) και είχε κατασκευαστεί μεταξύ 1977 – 1983. Στις 25-26 Απριλίου 1986, οι τεχνικοί του Τσερνόμπιλ παραβίασαν μεγάλο αριθμό κανόνων ασφαλείας, ενώ βρισκόταν σε εξέλιξη μια δοκιμή στον αντιδραστήρα Νο 4, με αποτέλεσμα στη 1.23 π.μ. της 26 Απριλίου 1986, η αλυσιδωτή αντίδραση στον πυρήνα να ξεφύγει από κάθε έλεγχο.
Η έκρηξη στον αντιδραστήρα Νο 4 οφείλεται στον συνδυασμό τριών παραγόντων: του κακού σχεδιασμού του αντιδραστήρα, των εγγενών προβλημάτων ελέγχου, αλλά κυρίως στην απερίσκεπτη και σκόπιμη παραβίαση των καθιερωμένων διαδικασιών ασφαλείας από τους χειριστές του σταθμού.
Οι τεχνικοί στη μονάδα του αντιδραστήρα 4, στις 25-26 Απριλίου 1986 απενεργοποίησαν το σύστημα ρύθμισης ισχύος του αντιδραστήρα και τα συστήματα ασφαλείας έκτακτης ανάγκης και απέσυραν τις περισσότερες από τις ράβδους ελέγχου από τον πυρήνα του επιτρέποντας στον αντιδραστήρα συνεχίσει να λειτουργεί με ισχύ 7%.
Αυτά τα λάθη συνοδεύτηκαν κι από άλλα που επιδείνωσαν περαιτέρω την κατάσταση. Στη 1.23 π.μ. της 26ης Απριλίου 1986, η αλυσιδωτή αντίδραση στον πυρήνα βγήκε εκτός ελέγχου. Αρκετές εκρήξεις πυροδότησαν μια μεγάλη πύρινη σφαίρα και ανατίναξαν το βαρύ χαλύβδινο και τσιμεντένιο κέλυφος του αντιδραστήρα από γραφίτη απελευθέρωσαν μεγάλες αποστάσεις από τα ρεύματα αέρα. Παρατηρήθηκε επίσης μερική τήξη του πυρήνα.
Χρονολόγιο της καταστροφής του Τσερνόμπιλ
25 Απριλίου 1986
- 01:00 : Η λειτουργία του αντιδραστήρα μειώθηκε στο 50% της πλήρους ισχύος ως πρώτο βήμα για τη δημιουργία συνθηκών δοκιμής.
- 14:00 : Δεκατρείς ώρες αργότερα, το σύστημα ψύξης πυρήνα έκτακτης ανάγκης αποσυνδέθηκε, οπότε και αναβλήθηκαν περαιτέρω προετοιμασίες επειδή χρειάστηκε ρεύμα από τον αντιδραστήρα για το τοπικό δίκτυο ενέργειας. Ο αντιδραστήρας λειτούργησε σε αυτή την κατάσταση για τις επόμενες εννιά ώρες, όταν και συνεχίστηκαν οι προετοιμασίες για τις δοκιμές.
- Λίγο μετά τις 23:00 : Η στάθμη ισχύος μειώθηκε περαιτέρω και ο έλεγχος μέσω υπολογιστή ορισμένων από τις αυτόματες ράβδους ελέγχου απενεργοποιήθηκε. Ωστόσο, σε χαμηλά επίπεδα ισχύος, οι χειριστές αντιμετώπισαν δυσκολίες στη διατήρηση σταθερής εξόδου από τον αντιδραστήρα (εν μέρει λόγω της προηγούμενης παρατεταμένης λειτουργίας σε χαμηλή ισχύ) και χρειάστηκαν σχεδόν δύο ώρες για να επιτευχθεί η ισχύς εξόδου στο επιθυμητό επίπεδο.
Σε αυτό το σημείο σχεδόν όλα τα χαρακτηριστικά ασφαλείας του αντιδραστήρα είχαν αποσυνδεθεί ή απενεργοποιηθεί.
26 Απριλίου 1986
- Λίγο μετά τη 1:00 : Οι χειριστές ενεργοποίησαν πρόσθετες αντλίας κυκλοφορίας νερού για να ξεκινήσουν τα τελικά βήματα προετοιμασίας της δοκιμής. Στο επίπεδο ισχύος 7% στο οποίο λειτουργούσε ο αντιδραστήρας, αυτή η ενέργεια μείωσε την πίεση του ατμού και τη στάθμη του νερού στα βαρέλια διαχωρισμού ατμού κάτω από τα επίπεδα έκτακτης ανάγκης, αλλά οι χειριστές μπλόκαραν τα σήματα προς το σύστημα προστασίας έκτακτης ανάγκης του αντιδραστήρα.
- 01:19 : Οι χειριστές προσπάθησαν να αυξήσουν τη στάθμη του νερού εισάγοντας επιπλέον νερό στο σύστημα ατμού. Αυτό οδήγησε σε περαιτέρω προβλήματα ελέγχου.
- 01:23 : Οι χειριστές αποφάσισαν ότι οι συνθήκες ήταν ικανοποιητικές για την έναρξη της πραγματικής δοκιμής. Αποκλείοντας περαιτέρω σήματα προστασίας έκτακτης ανάγκης, ώστε να μπορέσει να επαναληφθεί η δοκιμή, οι χειριστές διέκοψαν τη ροή ατμού προς τον στρόβιλο, ο οποίος άρχισε να μειώνεται σταδιακά μέχρι να σταματήσει. Ως αποτέλεσμα, οι αντλίες κυκλοφορίας επιβραδύνθηκαν επίσης και η ροή ψυκτικού μέσου προς τον αντιδραστήρα μειώθηκε. Αυτό οδήγησε σε απότομη αύξηση της θερμοκρασίας στα κανάλια καυσίμου του αντιδραστήρα. Λόγω του σχεδιασμού του αντιδραστήρα, αυτό σήμαινε ότι ο αντιδραστήρας ήταν εκτός ελέγχου.
Συνειδητοποιώντας ότι μια έκτακτη ανάγκη ήταν κοντά, ο επόπτης διέταξε «scram», τον όρο που χρησιμοποιείται στη βιομηχανία πυρηνικής ενέργειας για την ταχεία εισαγωγή όλων των ράβδων ελέγχου για το κλείσιμο του αντιδραστήρα. Ο αντιδραστήρας, ωστόσο, είχε ήδη υπερθερμανθεί τόσο πολύ, που οι περισσότερες από τις ράβδους ελέγχου δεν μπορούσαν να μπουν όπως έπρεπε.
01:24 : Μέσα σε τρία δευτερόλεπτα, η ισχύς εξόδου του αντιδραστήρα αυξήθηκε από 7% σε 50% της πλήρους ισχύος. Αυτό προκάλεσε την έκρηξη των στοιχείων καυσίμου, με αποτέλεσμα τα υπερθερμασμένα σωματίδια καυσίμου να έρθουν σε άμεση επαφή με το νερό ψύξης, το οποίο αμέσως μετατράπηκε σε ατμό. Τουλάχιστον δύο εκρήξεις σημειώθηκαν πολύ γρήγορα, η μία μετά την άλλη. Υπήρξε ένας σχεδόν ακαριαίος κραδασμός πίεσης που οδήγησε στην έκρηξη της κορυφής του δοχείου του αντιδραστήρα, ανατίναξε την οροφή του κτιρίου και προκάλεσε την πτώση του γερανού συντήρησης πάνω στον αντιδραστήρα.
01:28 : Οι πρώτοι πυροσβέστες φτάνουν στο σημείο. Δεν γνωρίζουν τα θανατηφόρα επίπεδα ραδιενέργειας στο σημείο, με αποτέλεσμα πολλοί από αυτούς τα επόμενα χρόνια να πεθάνουν ή να αντιμετωπίσουν πολύ σοβαρά προβλήματα υγείας.
Στις 21:02 της 28ης Απριλίου, μια ανακοίνωση 20 δευτερολέπτων, από σοβιετικό τηλεοπτικό δίκτυο ανέφερε τα εξής: «Έγινε ένα ατύχημα στον πυρηνικό σταθμό του Τσερνόμπιλ. Ένας από τους πυρηνικούς αντιδραστήρες υπέστη ζημιά. Οι συνέπειες του ατυχήματος αντιμετωπίζονται. Έχει παρασχεθεί βοήθεια για τυχόν πληγέντες και έχει συσταθεί ερευνητική επιτροπή». Το Πρακτορείο Ειδήσεων TASS άρχισε να κατηγορεί τις Η.Π.Α. με αναφορές στο ατύχημα του Three Miles Island και άλλα λιγότερο σοβαρά πυρηνικά ατυχήματα . Στις 6 Μαΐου 1986 η ΕΣΣΔ άρχισε πάντως να δίνει περισσότερες πληροφορίες στην παγκόσμια κοινή γνώμη για το Τσερνόμπιλ. Παράλληλα έγιναν προσπάθειες για τον «ενταφιασμό» του ισχυρά ραδιενεργού πυρήνα του αντιδραστήρα, με ένα παχύ εξωτερικό τσιμεντένιο περίβλημα.
Η εκκένωση του Πριπιάτ και οι αρχικές προσπάθειες περιορισμού των συνεπειών της καταστροφής
Το Πριπιάτ ήταν μια πόλη που είχε δημιουργηθεί για τους εργαζόμενους στον πυρηνικό σταθμό του Τσερνόμπιλ. Το 1986 περίπου 50.000 κατοίκους. Στις 27 Απριλίου ξεκίνησε η εκκένωσή του. Στους κατοίκους ειπώθηκε ότι θα φύγουν για τρεις μέρες από τα σπίτια τους και θα επιστρέψουν, για τον λόγο αυτό δεν χρειαζόταν να πάρουν μαζί τους μόνο τα απολύτως απαραίτητα πράγματα.
Οι κάτοικοι του Πριπιάτ δεν επέστρεψαν ποτέ στα σπίτια τους. Το Πριπιάτ είναι σήμερα μια πόλη φάντασμα. Η κυβέρνηση της Σοβιετικής Ένωσης, στην οποία ανήκε το 1986 το Τσερνόμπιλ, δεν ενημέρωσε τις άλλες χώρες για την πυρηνική καταστροφή. Στις 28 Απριλίου 1986, οι σουηδικοί σταθμοί περιοδικού ελέγχου κατέγραψαν υψηλές τιμές ραδιενέργειας στον αέρα και ζήτησαν εξηγήσεις από τις σοβιετικές Αρχές.
Τελικά, η σοβιετική κυβέρνηση παραδέχτηκε ότι είχε συμβεί ένα ατύχημα στο Τσερνόμπιλ. Η παγκόσμια κοινή γνώμη πανικοβλήθηκε, ενώ οι άλλες χώρες διαμαρτυρήθηκαν έντονα στη Μόσχα για την μη έγκαιρη ενημέρωση, καθώς η διαρροή ραδιενέργειας ήταν εξαιρετικά επικίνδυνη.
Επιπτώσεις από το ατύχημα στο Τσερνόμπιλ
Το πυρηνικό ατύχημα στο Τσερνόμπιλ είχε σημαντικές επιπτώσεις στην Ουκρανία και τις γειτονικές περιοχές της Ρωσίας και της Λευκορωσίας. Σοβιετικοί και άλλοι επιστήμονες κατέγραψαν τα δεδομένα για τη μόλυνση του αέρα, των καλλιεργήσιμων εκτάσεων και των προϊόντων τους, καθώς και των τροφίμων.
Η τοποθεσία γύρω από τον χώρο του ατυχήματος χωρίστηκε σε τέσσερις ομόκεντρες ζώνες ανάλογα με τον βαθμό επικινδυνότητας. Κάθε οικιστική, πολιτική και επαγγελματική δραστηριότητα είναι απαγορευμένη και ποινικοποιημένη μέσα στην τέταρτη και πιο επικίνδυνη ζώνη, ακτίνας 30 χιλιομέτρων. Η μόνη επίσημη εξαίρεση είναι η λειτουργία του πυρηνικού σταθμού στο Τσερνόμπιλ και τις επιστημονικές εγκαταστάσεις που σχετίζονται με τις έρευνες για την ασφάλεια της πυρηνικής ενέργειας.
Η χλωρίδα και η πανίδα στην περιοχή επηρεάστηκαν σημαντικά μετά το ατύχημα. Πευκοδάση στην περιοχή καταστράφηκαν από τη ραδιενέργεια, ενώ υπήρξαν αναφορές και για μεταλλάξεις σε ζώα.
Τα τελευταία χρόνια υπάρχουν αναφορές ότι η άγρια ζωή στην περιοχή γνωρίζει ιδιαίτερη ανάπτυξη λόγω της έλλειψης του ανθρώπινου παράγοντα. Εντούτοις επιστημονικές έρευνες αντικρούουν αυτές τις αναφορές, ισχυριζόμενες ότι τα επίπεδα ραδιενέργειας έχουν σημαντική επίπτωση σε άγρια ζώα και φυτά.
Θάνατοι από το ατύχημα στο Τσερνόμπιλ
Από το πυρηνικό ατύχημα στο Τσερνόμπιλ, οκτώ τόνοι ραδιενεργού υλικού διέφυγαν στην ατμόσφαιρα, που απελευθέρωσαν πολύ μεγαλύτερη ποσότητα ραδιενέργειας από αυτήν που εκλύθηκε από τις ατομικές βόμβες που έριξαν οι Η.Π.Α. στη Χιροσίμα και το Ναγκασάκι. Η ραδιενέργεια είχε σαν αποτέλεσμα, το έδαφος και τα αποθέματα του υπόγειου νερού σε ακτίνα 32 τουλάχιστον χιλιομέτρων από τον σταθμό να μολυνθούν σε μεγάλο βαθμό. 135.000 άτομα απομακρύνθηκαν από μια περιοχή 780 τ. χλμ. γύρω από τον σταθμό.
Όσο για τους επιβεβαιωμένους θανάτους από το ατύχημα, δύο άτομα έχασαν τη ζωή τους από την έκρηξη και την πυρκαγιά και 29 από την έκθεση στην ακτινοβολία. Επίσης, πάνω από 200 άτομα προσβλήθηκαν από σοβαρές νόσους λόγω ακτινοβολίας (ARS, Οξύ Σύνδρομο Ακτινοβολίας). Ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας έχει καταγράψει 5.000 κρούσματα καρκίνου του θυρεοειδούς, που οδήγησαν σε απροσδιόριστο αριθμό θανάτων. Εκείνο που παραμένει αβέβαιο είναι ο μελλοντικός αριθμός θυμάτων από καρκίνο που σχετίζεται με το Τσερνόμπιλ. Οι εκτιμήσεις ξεκινούν από 4.000 θύματα και φτάνουν τις 60.000.
Εκτιμάται ότι περισσότερο από το μισό του ιωδίου 131 που διέφυγε από το Τσερνόμπιλ κατέληξε εκτός ΕΣΣΔ. Το ραδιενεργό ιώδιο προκαλεί αύξηση των περιπτώσεων καρκίνου του θυρεοειδούς και σύμφωνα με εκτιμήσεις, παρουσιάστηκε αύξηση αυτής της μορφής καρκίνου σε Ηνωμένο Βασίλειο και Τσεχία, χρειάζονται όμως περισσότερες έρευνες για να υπάρξει συνολική εικόνα για την Ευρώπη. Κάποιες άλλες μελέτες αναφέρουν επίσης αύξηση της παιδικής λευχαιμίας σε Γερμανία, Ελλάδα και Λευκορωσία. Έχοντας υπόψη ότι τα περισσότερα είδη καρκίνου χρειάζονται 20 με 60 χρόνια μεταξύ έκθεσης στο αίτιο και εκδήλωσης της ασθένειας, είναι προφανές ότι είναι ακόμα νωρίς για να εκτιμήσουμε τις πραγματικές διαστάσεις των επιπτώσεων του ατυχήματος.
Επιπτώσεις στην υπόλοιπη Ευρώπη
Το ατύχημα στο Τσερνόμπιλ είχε επιπτώσεις στις περισσότερες χώρες της Ευρώπης, με τη δυτική, ανατολική και βόρεια Ευρώπη να δέχεται το μεγαλύτερο ποσοστό ραδιενεργών ισοτόπων (περισσότερα από τα μισά ραδιενεργά σωματίδια που απελευθερώθηκαν από το ατύχημα κατέληξαν σε περιοχές εκτός ΕΣΣΔ).
Πρώην Γιουγκοσλαβία, Φινλανδία, Σουηδία, Γερμανία, Βουλγαρία, Νορβηγία, Ρουμανία, Αυστρία και Πολωνία δέχθηκαν η κάθε μια περισσότερα από ένα πεταμπεκερέλ (1015 Bq) καισίου- 137. Η περιοχή που μολύνθηκε με πάνω από 4.000 μπεκερέλ ανά τετραγωνικό μέτρο καλύπτει το 40% της επιφάνειας της Ευρώπης, ενώ το 2,3% δέχτηκε πάνω από 40.000 μπεκερέλ ανά τετραγωνικό μέτρο.
Υπολογίζεται ότι από τη συνολική δόση ραδιενέργειας που έλαβε ο πληθυσμός της Γης λόγω του ατυχήματος, το 36% αντιστοιχεί στους κατοίκους Ρωσίας, Ουκρανίας και Λευκορωσίας και το 53% στους υπόλοιπους Ευρωπαίους.
Ακόμα και σήμερα υπάρχουν περιορισμοί στη διακίνηση τροφίμων σε χώρες της Γηραιάς Ηπείρου, όπως η Μεγάλη Βρετανία, η Σουηδία, η Νορβηγία, η Γερμανία και άλλες χώρες της Βόρειας Ευρώπης.
Επιπτώσεις στην Ελλάδα
Λίγες μέρες μετά την έκρηξη στο Τσερνόμπιλ, μέρος του ραδιενεργού νέφους έφτασε και στην Ελλάδα. Μετρήσεις του ΕΚΕΦΕ «Δημόκριτος» και του ΕΜΠ εντόπισαν αυξημένες συγκεντρώσεις ραδιοϊσοτόπων. Αν και αρχικά θεωρήθηκε ότι η χώρα μας θα έμενε ανεπηρέαστη λόγω απόστασης κάτι τέτοιο δεν έγινε.
Περίπου 1.200 τ. χλμ. στη χώρα μας «μολύνθηκαν» από τη ραδιενέργεια του Τσερνόμπιλ. Τα ΜΜΕ της εποχής εκείνης δεν έχουν καμία σχέση με τα σημερινά. Τα δύο κρατικά τηλεοπτικά κανάλια και οι εφημερίδες, με κυκλοφορίες δεκάδων χιλιάδων φύλλων (κάποιες ξεπερνούσαν ακόμα και τα 100.000 φύλλα την ημέρα) ήταν οι μοναδικές πηγές πληροφόρησης. Ούτε όμως και οι επιστήμονες είχαν τα σημερινά μέσα. Διάφορες φήμες που κυκλοφόρησαν ενέτειναν τον πανικό.
Και η κυβέρνηση του ΠΑΣΟΚ τότε, λογικό είναι, αιφνιδιάστηκε από αυτή την εντελώς απρόσμενη εξέλιξη. Από τις 5 Μαΐου 1986 εκδόθηκαν οδηγίες προς τους πολίτες να αποφεύγουν να καταναλώνουν φρέσκο γάλα και νωπά λαχανικά, ενώ ζητήθηκε τα φρούτα και τα προϊόντα από τις αγροτικές καλλιέργειες να πλένονται σχολαστικά.
Παράλληλα έγιναν έλεγχοι σε τρόφιμα, ζωοτροφές και γεωργικές καλλιέργειες για τον περιορισμό της διάθεσης τυχόν μολυσμένων προϊόντων στην αγορά. Η Μακεδονία και η Θεσσαλία ήταν οι περιοχές που μετρήθηκαν τα υψηλότερα ποσά ραδιενέργειας. Τα ραδιενεργά σωματίδια λόγω των βροχοπτώσεων εναποτέθηκαν στο έδαφος. Η Αθήνα, με αμελητέα έκθεση στη ραδιενέργεια είχε τα πρωτεία στο χάος που ακολούθησε. Ο γνωστός σ’ αυτές τις περιπτώσεις πανικός έκανε την εμφάνισή του και τον Μάιο του 1986 με «επιδρομές» στα σούπερ μάρκετ και την εξαφάνιση προϊόντων από αυτά (όπως π.χ. τα γάλατα εβαπορέ και τα ζυμαρικά).
Φυσικά, οι τεράστιες ποσότητες που προμηθεύτηκαν κάποιοι ήταν αδύνατο να καταναλωθούν σε σχετικά σύντομο χρονικό διάστημα. Έτσι, πολλά τρόφιμα για τα οποία δόθηκαν ομηρικές μάχες στα σούπερ μάρκετ κατέληξαν στα σκουπίδια. Κάτι ανάλογο έγινε και τον Μάρτιο του 1987, με την ελληνοτουρκική κρίση, που έφερε Ελλάδα και Τουρκία ένα βήμα πριν τη σύγκρουση. Τραγικότερο όλων όμως ήταν ότι υπολογίζεται πως μεταξύ Μαΐου 1986 – Μαΐου 1987 έγιναν στη χώρα μας 1.500 – 2.500 εκτρώσεις, υπό τον φόβο τερατογενέσεων λόγω ακτινοβολίας.
Δεν υπήρξε όμως καμία επιστημονική μελέτη που να επιβεβαιώνει ότι θα υπήρχαν τερατογενέσεις λόγω Τσερνόμπιλ… Πάντως, μέχρι πρόσφατα, ίχνη καισίου-137 (ραδιενεργού ισοτόπου του καισίου) έχουν ανιχνευθεί στη χώρα μας.
Η σαρκοφάγος του Τσερνόμπιλ
Το 2007 η Ουκρανία ανακοίνωσε την κατασκευή ενός ατσάλινου κελύφους πάνω από τον αντιδραστήρα, σε αντικατάσταση του παλιού που κινδύνευε να καταρρεύσει. Το κόστος (περίπου 500 εκ. ευρώ) καλύφθηκε από την Ευρωπαϊκή Τράπεζα Οικονομίας και Ανάπτυξης και διεθνείς χορηγίες.
Η σαρκοφάγος ολοκληρώθηκε το 2019. Στις 14/2/2025 drone με εκρηκτική κεφαλή χτύπησε το κέλυφος προκαλώντας ζημιές. Ρώσοι και Ουκρανοί αλληλοκατηγορήθηκαν για το χτύπημα. Ευτυχώς, τα επίπεδα ραδιενέργειας δεν αυξήθηκαν και η ζημιά στη σαρκοφάγο επιδιορθώνεται.
