Υπάρχουν τελετές έναρξης που ανοίγουν απλώς μια μεγάλη αθλητική διοργάνωση. Υπάρχουν και τελετές που, χρόνια αργότερα, εξακολουθούν να αποτελούν σημείο αναφοράς. Η 13η Αυγούστου 2004 ανήκει στη δεύτερη κατηγορία.
Εκείνο το βράδυ, στο Ολυμπιακό Στάδιο της Αθήνας, οι Ολυμπιακοί Αγώνες δεν ξεκίνησαν απλώς. Γύρισαν στην Ελλάδα. Η Αθήνα υποδεχόταν ξανά τους Αγώνες της σύγχρονης εποχής, 108 χρόνια μετά την πρώτη σύγχρονη Ολυμπιάδα του 1896. Και η τελετή που σχεδιάστηκε για την περίσταση δεν επιχείρησε να παρουσιάσει μια απλή παρέλαση ελληνικών συμβόλων.
Επιχείρησε να αφηγηθεί την ιστορία του ανθρώπου. Από την αρχαιότητα στο σήμερα, από τον μύθο στην επιστήμη, από το παρελθόν στο μέλλον.
28 δευτερόλεπτα για 28 Ολυμπιάδες
Η πρώτη εικόνα ήταν ήδη γεμάτη συμβολισμό. Η αντίστροφη μέτρηση ξεκίνησε από το 28 – τον αριθμό των Ολυμπιάδων από την αναβίωση των Αγώνων το 1896 έως την Αθήνα του 2004. Ο χτύπος της καρδιάς που ακουγόταν παράλληλα παρέπεμπε στο ανθρώπινο στοιχείο και στην ιδέα των Αγώνων «σε ανθρώπινη κλίμακα».
Και μετά ήρθε η Ελλάδα. Όχι όμως ως ένα στατικό σκηνικό αρχαιοτήτων. Η ιστορία της χώρας άρχισε να ξεδιπλώνεται μπροστά στα μάτια των θεατών μέσα από ανθρώπους, γλυπτά, νερό, μουσική και εικόνες.
Το «Ζεϊμπέκικο του Δία» που έκανε το ΟΑΚΑ να ανατριχιάσει
Η αντίστροφη μέτρηση είχε τελειώσει. Τα βλέμματα ήταν στραμμένα στο Ολυμπιακό Στάδιο και, πριν ακόμη ξεδιπλωθεί μπροστά στα μάτια των θεατών το μεγάλο ταξίδι στην ελληνική ιστορία, η Αθήνα έκανε τη δική της μουσική είσοδο.
Οι πρώτοι ήχοι του «Ζεϊμπέκικου του Δία» του Σταύρου Ξαρχάκου άρχισαν να γεμίζουν το στάδιο. Ήταν η μουσική που άνοιξε την τελετή έναρξης των Ολυμπιακών Αγώνων της Αθήνας, το 2004, και από τα πρώτα δευτερόλεπτα δημιούργησε μια ατμόσφαιρα που δύσκολα περιγράφεται με λόγια. Ο ίδιος ο Ξαρχάκος έχει χαρακτηρίσει το έργο εμβληματική μουσική της τελετής, σημειώνοντας ότι μέσα από αυτό η ελληνική μουσική ταξίδεψε σε ολόκληρο τον κόσμο.
Και τότε ήρθε ο ήχος των 400 νταουλιών. Τα τύμπανα, μαζί με τα 47 μπουζούκια του Μουσικού Συνόλου των «Επόμενων» του Θανάση Πολυκανδριώτη, έδωσαν στο «Ζεϊμπέκικο του Δία» έναν ήχο επιβλητικό, σχεδόν τελετουργικό.
Δεν ήταν απλώς ένα μουσικό κομμάτι που συνόδευε την έναρξη. Ήταν σαν να χτυπούσε ολόκληρο το στάδιο στον ίδιο ρυθμό.
Το μεγάλο «Welcome Home»
Η πρόεδρος της Οργανωτικής Επιτροπής Γιάννα Αγγελοπούλου-Δασκαλάκη, η πρώτη γυναίκα επικεφαλής διοργάνωσης Ολυμπιακών Αγώνων, καλωσόρισε τους αθλητές του κόσμου.
Το μήνυμα ήταν ξεκάθαρο με το «Olympic Games, Welcome home!». Η Αθήνα υποδεχόταν τους Αγώνες στη χώρα όπου είχαν αναβιώσει οι σύγχρονοι Ολυμπιακοί Αγώνες το 1896.
Η «Καλησπέρα» και το μήνυμα καλωσορίσματος προς τον κόσμο, η αναφορά στους Ολυμπιακούς Αγώνες που «επιστρέφουν σπίτι» και αμέσως μετά αυτή η καταιγιστική είσοδος των τυμπάνων δημιουργούσαν την αίσθηση ότι κάτι πολύ μεγαλύτερο από μια αθλητική διοργάνωση ξεκινούσε εκείνη τη στιγμή.
Λίγα λεπτά αργότερα, η μουσική υποχωρούσε και η τελετή περνούσε από το ζεϊμπέκικο στη λίμνη, στα γλυπτά, στην «Αλληγορία», στην ελληνική μυθολογία και τελικά στην ιστορία. Όμως ο πρώτος ήχος είχε ήδη κάνει τη δουλειά του: είχε βάλει την Ελλάδα στο κέντρο της σκηνής.
Ο άνθρωπος στο κέντρο
Πίσω από ολόκληρη την καλλιτεχνική σύλληψη βρισκόταν ο Δημήτρης Παπαϊωάννου, ο οποίος ανέλαβε τη σύλληψη, τη σκηνοθεσία και την εικαστική κατεύθυνση της τελετής.
Η ανάθεση έγινε το 2001 και ο ίδιος δημιούργησε μια ομάδα Ελλήνων καλλιτεχνών και συνεργατών, με στόχο μια τελετή που θα μπορούσε να μιλήσει σε ολόκληρο τον κόσμο χωρίς να χάσει την ελληνική της ταυτότητα.
Στην ομάδα συμμετείχαν, μεταξύ άλλων, ο Γιώργος Κουμεντάκης στη μουσική, η Λίλη Πεζανού στα σκηνικά, η Ελευθερία Ντέκω στον σχεδιασμό φωτισμού, η Αγγελική Στελλάτου στη χορογραφία, η Σοφία Κοκοσαλάκη στα κοστούμια και η Αθηνά Ραχήλ Τσαγγάρη στο βίντεο.
Και πίσω από αυτά τα ονόματα υπήρχαν εκατοντάδες ακόμη άνθρωποι. Περίπου 600 επαγγελματίες διαφορετικών ειδικοτήτων εργάστηκαν για τον σχεδιασμό, την παραγωγή και την υλοποίηση των τελετών, ενώ οι εθελοντές και οι καλλιτέχνες που βρέθηκαν επί σκηνής έδωσαν στο έργο την πραγματική του κλίμακα.
Η «Αλληγορία» – Από το γλυπτό στον άνθρωπο
Το πρώτο μεγάλο καλλιτεχνικό μέρος ονομάστηκε «Αλληγορία». Μια γυναίκα μέσα σε μαύρο φόρεμα εμφανίζεται δίπλα στο νερό, κρατώντας ένα μαρμάρινο κεφάλι. Στη συνέχεια, μέσα από το νερό αναδύεται ένας κύβος και πάνω του ένας άνθρωπος προσπαθεί να ισορροπήσει.
Γύρω του εμφανίζονται εικόνες που παραπέμπουν στα μεγαλύτερα επιτεύγματα του ανθρώπου, αλλά και στην ίδια την ανθρώπινη ύπαρξη.
Η ιδέα ήταν βαθύτερη από μια αναφορά στην αρχαία Ελλάδα: ο άνθρωπος προσπαθεί να κατανοήσει τον κόσμο, τον εαυτό του και τη θέση του μέσα σε αυτόν. Τα κομμάτια των γλυπτών που εμφανίζονται στη συνέχεια παραπέμπουν στα ελληνικά νησιά και στο Αιγαίο.
Η «Κλεψύδρα» που έκανε την ελληνική ιστορία παρέλαση
Και τότε ξεκίνησε ένα από τα πιο αναγνωρίσιμα κομμάτια της βραδιάς. Η «Κλεψύδρα» – η αρχαία κλεψύδρα που μετρούσε τον χρόνο μέσω της συνεχούς ροής νερού ή άμμου – έγινε ο τρόπος με τον οποίο η τελετή αφηγήθηκε την ελληνική ιστορία.
Μέσα σε περίπου 12 λεπτά, μπροστά από τους θεατές πέρασαν μορφές και εικόνες από την ελληνική ιστορία και τέχνη, από την προϊστορική εποχή έως τη σύγχρονη Ελλάδα.
Μινωίτες, Κυκλαδικά ειδώλια, μορφές της αρχαιότητας, Βυζαντινά στοιχεία, Καρυάτιδες, άλογα, Μυκηναϊκές πανοπλίες και μορφές εμπνευσμένες από την ελληνική τέχνη συνυπήρξαν σε μια τεράστια εικαστική αφήγηση. Δεν ήταν, όμως, μια «αναπαράσταση μουσείου». Ήταν η Ελλάδα σε κίνηση.
Ο Έρωτας, η έγκυος γυναίκα και το μέλλον
Στην καρδιά της αφήγησης βρέθηκε ο Έρωτας. Ένα ζευγάρι εμφανίζεται μέσα στο νερό και ο Έρωτας αιωρείται πάνω από αυτό. Το μήνυμα ήταν ότι η ανθρωπότητα που δημιουργεί και διαμορφώνει την Ιστορία γεννιέται μέσα από την αγάπη και το πάθος.
Στο τέλος, μια έγκυος γυναίκα γίνεται το κεντρικό πρόσωπο. Η εικόνα της εγκυμοσύνης λειτουργεί ως σύμβολο νέας ζωής και ελπίδας για το μέλλον της ανθρωπότητας.
Και τότε η εικόνα γίνεται ακόμη πιο εντυπωσιακή. Το νερό φωτίζεται και μοιάζει να μετατρέπεται σε έναστρο ουρανό. Τα φωτεινά σημεία σχηματίζουν στη συνέχεια μια διπλή έλικα DNA.
Από τον μύθο και την αρχαία Ελλάδα, η τελετή περνά στην επιστήμη και στη σύγχρονη προσπάθεια του ανθρώπου να κατανοήσει τη ζωή.
Η ελιά που «σήκωσε» όλη την Ελλάδα
Και μετά ήρθε η εικόνα που ίσως έμεινε περισσότερο από κάθε άλλη. Από το κέντρο του νερού αναδύεται ένας βράχος. Πάνω του εμφανίζεται μια ελιά. Το δέντρο δεν μπήκε τυχαία. Στην αρχαία Αθήνα η ελιά συνδεόταν με τη θεά Αθηνά και αποτελούσε σύμβολο ειρήνης, ευημερίας και ζωής. Η ίδια η τελετή συνέδεσε την ελιά με τη διατροφή, τη γη και την ανθρώπινη δημιουργία.
Γύρω της συγκεντρώθηκαν οι μορφές που είχαν προηγουμένως περάσει από την ιστορία της Ελλάδας. Το παρελθόν και το παρόν βρέθηκαν για λίγο στο ίδιο σημείο.
Και μετά μπήκε στη σκηνή ο κόσμος
Όσο εντυπωσιακό και αν ήταν το καλλιτεχνικό μέρος, η τελετή δεν μπορούσε να ολοκληρωθεί χωρίς εκείνους για τους οποίους γίνονταν οι Αγώνες. Τους αθλητές.
Η Ελλάδα μπήκε πρώτη στην παρέλαση, όπως προβλέπει η ολυμπιακή παράδοση, και ακολούθησαν οι υπόλοιπες αποστολές.
Στην τελετή βρίσκονταν περίπου 15.000 αθλητές από 202 χώρες, ενώ στις εξέδρες βρίσκονταν περίπου 72.000 θεατές και σχεδόν 50 αρχηγοί κρατών.
Η φλόγα που ένωσε την αρχαιότητα με το 2004
Το τελετουργικό συνεχίστηκε με τα στοιχεία του Ολυμπιακού Πρωτοκόλλου: την ύψωση της Ολυμπιακής σημαίας, τον Ολυμπιακό Ύμνο, τους όρκους και, φυσικά, τη μεταφορά της φλόγας και το άναμμα του βωμού.
Η φλόγα αποτελεί έναν από τους ισχυρότερους συμβολισμούς του Ολυμπιακού κινήματος, συνδέοντας τους σύγχρονους Αγώνες με την αρχαία Ολυμπία.
Και όταν ο βωμός άναψε, η αφήγηση της Αθήνας του 2004 ολοκληρώθηκε. Η Ελλάδα είχε μόλις παρουσιάσει στον κόσμο όχι μόνο την ιστορία της, αλλά τον τρόπο με τον οποίο έβλεπε τον εαυτό της, ανάμεσα στην αρχαιότητα και τη σύγχρονη εποχή, στην τέχνη και την επιστήμη, στη μνήμη και στο μέλλον.
Η «αόρατη» ομάδα πίσω από το θέαμα
Πίσω από τις εικόνες που έφτασαν στις οθόνες δισεκατομμυρίων ανθρώπων υπήρχαν εκατοντάδες τεχνικοί, καλλιτέχνες, κατασκευαστές, χορευτές, χορογράφοι, μουσικοί, άνθρωποι της παραγωγής και εθελοντές.
Μάλιστα, ο ίδιος ο Παπαϊωάννου έχει αναφερθεί επανειλημμένα στους εθελοντές ως καθοριστικό κομμάτι της επιτυχίας της τελετής. Η τελετή έναρξης σχεδιάστηκε ως έργο για 2.428 εθελοντές-ερμηνευτές.
Ακόμη και χρόνια αργότερα, μια έκθεση στην Εθνική Πινακοθήκη παρουσίασε κοστούμια και αντικείμενα από την «Κλεψύδρα», ενώ τα ονόματα των εθελοντών που εργάστηκαν στις τελετές αναρτήθηκαν στον χώρο, σαν ένας διαφορετικός φόρος τιμής στους ανθρώπους που δεν εμφανίστηκαν ποτέ ως «πρωταγωνιστές».
22 χρόνια μετά, δύο νέα βίντεο από τον Δημήτρη Παπαϊωάννου
Είκοσι δύο χρόνια μετά την τελετή που άφησε το δικό της αποτύπωμα στην ιστορία των Ολυμπιακών Αγώνων, δύο νέα – σε πολύ καλή ανάλυση – βίντεο από την τελετή έναρξης της Αθήνας το 2004 δόθηκαν στη δημοσιότητα από τον Δημήτρη Παπαϊωάννου.
Δείτε αυτή τη δημοσίευση στο Instagram.
Δείτε αυτή τη δημοσίευση στο Instagram.
Μια τελετή που έγινε σημείο αναφοράς
Η έναρξη της Αθήνας 2004 απέφυγε σε μεγάλο βαθμό το εύκολο της «τουριστικής Ελλάδας». Χρησιμοποίησε τον μύθο, την τέχνη, την ιστορία, το σώμα, το νερό και την επιστήμη για να αφηγηθεί μια ιστορία που μπορούσε να γίνει κατανοητή παντού.
Δείτε ολόκληρη την τελετή έναρξης των Ολυμπιακών Αγώνων του 2004:
Πηγή: Newbomb
